Bilans i jego struktura w przedsiębiorstwie spółdzielczym

Bilans to zestawienie majątku i źródeł jego pochodzenia, sporządzone na określony dzień z nieco większą szczegółowością oraz uwzględniające wartość poszczególnych pozycji.

Bilans składa się z aktywów, które dają obraz poszczególnych składników majątku przedsiębiorstwa (środków gospodarczych) oraz z pasywów odzwierciedlających źródła finansowania tego majątku, czyli zobowiązania finansowe przedsiębiorstwa w stosunku do jego udziałowców, kredytodawców, pożyczkodawców i innych wierzycieli (np.: dostawcy, pracownicy, ZUS, urząd skarbowy). W bilansie można wyróżnić wiele grup po stronie aktywów i odpowiadające im grupy po stronie pasywów, pomiędzy którymi występują określone związki i zależności.

W obowiązującym w Polsce urzędowym wzorze bilansu (według znowelizowanej ustawy o rachunkowości) pozycje aktywów i pasywów zaklasyfikowane są do dwóch grup oznaczonych literami A i B, odpowiednio dla aktywów: A – Aktywa trwałe, B – Aktywa obrotowe; pasywów: A – Kapitały własne, B – Zobowiązania i rezerwy na zobowiązania. Bilans jest sporządzany w formie dwustronnej tabeli. Lewa strona odzwierciedla składniki majątkowe, stanowiące własność spółdzielni (aktywa), prawa strona zaś źródła ich finansowania (pasywa).

Pozycje aktywów i pasywów ujęte są w określonej logicznej kolejności oraz łączone są w grupy o zbliżonej treści ekonomicznej. Bilans sporządza się w układzie porządkowym, tzn. poszczególne pozycje aktywów i pasywów wykazywane są zgodnie z przyjętymi zasadami, którymi mogą być: po stronie aktywów – zasada wzrastającej bądź malejącej płynności (tj. stopnia możliwości spieniężenia zasobu), po stronie pasywów – zasada rosnącego lub malejącego stopnia wymagalności (tj. obowiązku spłaty kapitału).

Według zasad obowiązujących w Polsce po stronie aktywów składniki majątkowe wykazywane są w kolejności wskazującej na wzrastający stopień ich płynności, tzn. łatwości, z jaką mogą być zamienione na gotówkę uwzględniając cykliczność operacji gospodarczych.

Na górze bilansu po jego lewej stronie, wykazuje się składniki (tzw. aktywa trwałe), których cykl obrotowy w przedsiębiorstwie jest dłuższy aniżeli jeden rok, natomiast w dolnej części aktywów pozycje majątku odtwarzane w zasadzie w jednym cyklu (tzw. aktywa obrotowe), poczynając od zapasów, przez należności (wierzytelności), a na gotówce kończąc. Z kolei po stronie pasywów znajdujących się po prawej stronie bilansu, wykazuje się pozycje według stopnia pilności ich zwrotu. I tak pozycje te uszeregowane są według zasady wzrastającej wymagalności. W pierwszej zatem kolejności podaje się kapitały własne, następnie zobowiązania i rezerwy na zobowiązania, w tym zobowiązania długoterminowe z terminem ich płatności przekraczającym jeden rok, które wraz z kapitałem własnym są na dłuższy czas zaangażowane w działalności przedsiębiorstwa wobec czego stanowią kapitały stałe. Strona pasywów zawiera również pozycję informującą o wysokości zysku (wielkość dodatnia) lub straty (wielkość ujemna).

Jednakże wewnętrzna budowa bilansu może być zróżnicowana. Ciekawostką jest, iż w literaturze zachodniej, obok dwustronnego zestawienia aktywów po lewej stronie i pasywów po stronie prawej, spotyka się bilanse o układzie odwrotnym, tj. aktywa po prawej, a pasywa po lewej stronie. Również odwrotnie niż w Polsce przedstawia się sprawa zasad uszeregowania składników bilansu. I tak w bilansach przedsiębiorstw amerykańskich pozycje aktywów wykazywane są według zasady malejącej płynności, a pozycje pasywów według zasady malejącego stopnia wymagalności.

W Polsce obowiązuje metoda netto sporządzania bilansu. Polega ona na wykazywaniu wartości księgowej składników aktywów i pasywów pomniejszonej o odpowiednie odpisy i korekty aktualizujące te wartości, w tym również z tytułu trwałej utraty wartości. Wobec tego, iż w bilansie po jednej i po drugiej stronie wykazywane są te same środki, tylko ujęte z różnych punktów widzenia – ogólna suma aktywów musi być równa ogólnej sumie pasywów. Równość taka, określana mianem równowagi bilansowej, jest prawidłowością, która dotyczy nie tylko bilansu jednostki gospodarczej, lecz również zasad funkcjonowania prowadzonej przez nią księgowości.

Bilans, dzięki swojej strukturze, ma dużą wartość poznawczą dla oceny działalności gospodarczej i podejmowania decyzji w jednostce. Odzwierciedla niejako stan zasobów przedsiębiorstwa. Daje on przejrzysty obraz wewnętrznej sytuacji przedsiębiorstwa oraz uwidacznia sposób zaangażowania kapitałów i źródła pokrycia majątku.

Dzięki klasyfikacji i kolejności, w jakiej zostały przedstawione w bilansie pasywa, można łatwo ustalić czy np.: majątek przedsiębiorstwa jest w pełni pokryty kapitałami własnymi, czy też na jego sfinansowanie zaciągnięto kredyty długoterminowe, których spłata w przyszłości będzie wymagała wycofania określonej kwoty środków znajdujących się w obrocie. Bez trudu można również ustalić jak przedstawiają się możliwości przedsiębiorstwa odnośnie regulowania zobowiązań krótkoterminowych (pożyczki, kredyty krótkoterminowe), jaka jest współzależność między kredytem udzielonym własnym odbiorcom (odnosi się to do odraczania terminu płatności faktur) a kredytem otrzymywanym od dostawców, itd.

Bilans będąc z jednej strony dokumentem księgowym, a z drugiej sprawozdaniem finansowym stanowi źródło informacji o przedsiębiorstwie dla wszystkich odbiorców – adresatów, którymi są:
• banki,
• obecni i przyszli inwestorzy,
• pracownicy,
• rząd i jego agendy,
• społeczność lokalna.

Ze względu na tak zróżnicowane możliwości interpretacyjne odbiorców bilansu, nie powinien on zawierać nadmiernie skondensowanych pozycji w celu zapewnienia jego czytelności i jasności, jednakże z drugiej strony zbyt duża ich szczegółowość utrudniłaby posługiwanie się bilansem przez osoby mniej zapoznane z rachunkowością i finansami.

Każda jednostka gospodarcza posiada i rozporządza odpowiednią bazą materialną do prowadzenia działalności gospodarczej - mowa tu o majątku przedsiębiorstwa. Na bazę taką składają się nie tylko budynki, maszyny, urządzenia czy grunty, ale także materiały, półprodukty, wyroby gotowe, towary oraz wartości pieniężne. Składniki majątkowe, bo o nich jest tutaj mowa, nazywane także środkami gospodarczymi, pomimo swojej różnej postaci są dla potrzeb rachunkowości klasyfikowane w jednorodne grupy. Podstawowym kryterium służącym do grupowania tych środków jest ich podział w zależności od stopnia możliwości ich spieniężenia, tzn. że są one grupowane zgodnie z zasadą wzrastającej płynności.

Zobacz poprzedni artykuł:Regulacje prawne rachunkowości przedsiębiorstwa spółdzielczego
Zobacz następny artykuł: